TÜRKİYE TASARIM KRONOLOJİSİ | DENEME

3. İstanbul Tasarım Bienali (2016), Türkiye’deki tasarım tarihine yönelik kapsamlı bir araştırma platformunun oluşmasına önayak oldu. Projenin başlangıç noktası, 2015 yılının sonlarında bienal küratörleri Mark Wigley ve Beatriz Colomina’nın yönelttiği basit ama kapsamlı soruydu: “Türkiye’deki tasarım üzerine bir zaman çizelgesi hazırlamak mümkün mü?”

Bu soruya bir zaman çizelgesiyle doğrudan yanıt vermek mümkün değildi. Tasarımın bazı alanlarında görece kapsamlı bir literatür bulunmasına karşın, bu durum tüm tasarım alanları için geçerli değildi. Dolayısıyla önce mevcut bilgi, yayınlar, kişiler ve kurumların ortaya çıkarılması; ardından kapsamlı araştırmalar yürütülmesi ve elde edilen bulguların birbirleriyle nasıl ilişkilendiğinin incelenmesi gerekiyordu. Bu, yıllar sürecek bir çalışma anlamına geliyordu.

Bu nedenle 3. İstanbul Tasarım Bienali’ni böyle bir çalışmanın başlangıcı için bir vesile olarak ele aldık. Bienal açıldığında tamamlanmış bir tarih çalışmasını sergilemek yerine, devam edecek sürecin bir aşamasını gerçekleştirmeyi hedefledik. Bienal yönetimi de iki yılda bir gerçekleşen bir etkinlik olmanın ötesinde, iki yıl arasındaki dönemi de kullanmayı gerektiren bu çalışmayı destekledi.

Araştırmanın geliştirilmesi

Çalışma, başlangıçta küçük bir ekiple başladı: Studio-X Istanbul yöneticisi Selva Gürdoğan, Studio-X Istanbul program koordinatörü Ege Sevinçli ve kısa süre sonra ekibe katılan proje asistanı Barış Gün ile birlikte, bir tasarım kronolojisi oluşturmak için sahip olmamız gereken temel araçların neler olduğunu anlamaya çalıştık.

Öncelikle anahtar yayınları, kişileri ve kurumları belirlemek üzere çalışmaya başladık. Küçük bir danışma kurulu oluşturduk; danışma ve iletişim ağı giderek genişledi. Kronolojiyi hangi konu başlıkları üzerinden çalışabileceğimizi de bu süreç içinde belirlemeye başladık.

“Endüstriyel tasarım” gibi çok genel başlıklar altında çalışmayı tercih etmiyorduk. Bunun yerine, hayatımıza değen, gündelik yaşamımızın içindeki alt bileşenleri araştırma alanlarımız olarak belirlemekle ilgilendik. İlk iş, “ıvır zıvır tarihçisi” Gökhan Akçura’yı aramak ve onu da bu çetrefilli yolda birlikte yürümek üzere davet etmek oldu.

Başlangıçta yirmiyi aşkın başlıktan oluşan geniş bir liste yaptık. Gökhan Akçura ön hazırlık olarak bu konular üzerine metinler derlemeye başladı. Ardından bu külliyatı ilgilendiğimiz gruplara ayırmaya ve nihayetinde çalışmayı bugünkü durumuna taşıyabilecek alt metinlere dönüştürmeye başladık. Böylece bu konularda daha derinlemesine çalışabilecek alan uzmanlarıyla işbirliğine girme vaktimiz de geldi.

Olanaklar kelimenin tam anlamıyla “sıfır” mertebesindeydi; emeğini cömertçe ortaya koyacak bir gönüllü çalışma ekibi kuruldu. Kendimize Merak Kabinesi adını verdik. Bu noktada önemli bir diğer destek de Endüstriyel Tasarımcılar Meslek Kuruluşu ETMK’dan geldi. ETMK’nın Endüstriyel Tasarım Sanal Müzesi’nin veritabanını bizimle cömertçe paylaşması, çalışmalarımıza önemli bir zemin oluşturdu ve ivme kazandırdı.

Bir tarih yazımı önerisi

3. İstanbul Tasarım Bienali’nin 2 saniyeden başlayan, 200.000 yıla kadar giden eşikleri vardı. Bizim ise üzerinde çalışmayı tercih ettiğimiz dönem son 200 yıla daha yakındı. Tarih aralığına karar vermek ve metin yazımını belirleyecek kriterler koymak önemliydi.

Ele almayı tercih ettiğimiz kriterlerin başında, maddenin öznesinin ve/veya nesnesinin bir eşik oluşturma özelliğinin olması geliyordu. Bir tasarım veya olgu o alanda ilk defa yapıldıysa, bir yenilik getirdiyse, başka konuları etkilediyse, bir toplumsal dönüşüme neden olduysa veya bir toplumsal dönüşümden kaynaklandıysa, bunlar belirleyici kriterlerdi.

Bunun yanı sıra eğitim ile ilişkiler, kurumsallaşma çalışmaları, örgütlenmeler, yayınlar, yasal düzenlemeler, ekonomik ve politik gelişmeler de kronoloji çalışmasının ayrılmaz parçalarıydı. Örneğin peyzaj mimarlığının eğitimdeki yeri, meslek odasının ne zaman kurulduğu, yayın yapıp yapmadığı gibi konular da ilgi alanımız içindeydi.

Bir başka deyişle bu çalışma, tasarımın nesnelliği kadar onun toplumsal, ekonomik ve politik yönleriyle birlikte ele alınmasını öneriyordu.

Üzerinde çalıştığımız konuların bir kısmı henüz “konuya giriş” niteliğindeydi. Örneğin, daha evvel tasarım açısından ele hemen hemen hiç alınmamış “sağlık” gibi geniş alanlara eğilme cesareti gösterdik. Tıp tarihine ilişkin pek çok yayın bulunmasına karşın, sağlık tasarım açısından neredeyse hiç kayıtlı değildi. Bu nedenle sağlık kronolojisi, o aşamada hem konuya bir giriş hem de tasarım açısından bulgular ortaya konmadan önce kronolojinin muhtemel yapısına ilişkin metodolojik bir önerme niteliğindeydi.

Bu, hemen her bölüm yazarının paylaştığı bir kaygıydı ve her bölüm kendi metodolojisini oluşturdu. Peyzaj ve aydınlatma bölümleri de kendilerine has kılavuzlar belirlediler.

Sergiden araştırma ortamına

Bu, uzun soluklu olması gereken bir projeye dair bir başlangıçtı. İdeal olarak devam etmesi gereken bir süreç vardı önümüzde. Kronoloji metinleri bienal süresince Studio-X Istanbul’da yer aldı; ancak ana amaç onları “sergilemek” değildi.

Bu sürecin önemli parçalarından biri, bienal süresince her cumartesi düzenlediğimiz toplantılardı. Bu toplantılarda kronoloji çalışmasında ve/veya sergide ele aldığımız konular tartışmaya açıldı.

Studio-X Istanbul’da sergilenen “üniteler”, kronoloji çalışmalarının birer temsili olmaktan ziyade kronoloji ile cumartesi toplantıları arasında köprü kuruyor; toplantıların içeriğine işaret ediyor veya tartışılan konuların tetikleyicisi rolünü üstleniyordu. Ambalaj, aydınlatma, grafik, iletişim ve reklam, konut, mobilya, müzik, oyuncak, peyzaj, sağlık, sanayi yapıları, seramik ve sivil örgütlenmeler gibi kronoloji başlıklarını yansıtan bu üniteler büyük bir masa oluşturuyordu.

Gündeliğin Belleği

Projenin bir diğer bileşeni olan Gündeliğin Belleği, mekan ve nesnelerle ilişkimizin izlerini kişisel arşivlerimiz aracılığıyla sürebilme niyetiyle başladı.

Bu çalışma için geçmiş çalışmaları “Made in Contact / Temasta Üretilmiş” isimli Facebook sayfası bulunuyordu. Bu sayfadaki fotoğraflar, gündelik yaşamda mekanlarla kurulan ilişkileri okumak için olağanüstü zengin bilgiler içeriyordu. Sanatçı Metehan Özcan, koordinasyonunu üstlendiği proje için önce kendi birikimini bu çerçevede gözden geçirerek proje için cömertçe ortaya koydu. Sonrasında Merak Kabinesi’ni oluşturan kırkı aşkın kişi kendi aile albümlerine bakmaya; aileleriyle buluşup bu fotoğraflar üzerinden konuşmaya, notlar almaya başladı.

Seçtikleri bazı kareleri de Gündeliğin Belleği isimli açık arşiv denemesinde paylaşma cesareti gösterdiler. Bu çalışma, kronoloji dosyasında yaptığımız tespitleri başka açılardan besleyen bir bölüm olmanın yanı sıra, tasarım tarihimize gündelik yaşamdan veriler oluşturmayı ve kaydı tutulmamış olanları kayda geçirmeyi amaçlıyordu.

Gündeliğin Belleği’nin farklı bileşenlerine buradan ulaşılabilir:

https://vimeo.com/189527379
https://www.flickr.com/photos/gundeliginbellegi

Açık uçlu bir tarih çalışması

Bu çalışmayı yürütürken bir kez daha fark ettik ki kurumlar kendi tarihlerini yazmak konusunda cömert değiller. Özellikle sektöre önemli hizmetler vermiş firmaların kendi tarihlerini yazması, araştırmacılar için hayati bir önem ve aciliyet taşıyor.

Bu çalışmanın layıkıyla geliştirilebilmesi için araştırmacıların, uzman koleksiyonerlerin, arşiv ve müzelerin ve tasarım nesnesi üreten kurumların mutlaka el ele, iletişim içinde çalışması gerekiyor. Böyle bir işbirliği olmadan ayağı yere basan bir kronoloji yazmak mümkün değil.

Ayrıca tarih yazımının dinamik olması gereken bir yapısı var. Her yeni bilgi ve bulgunun kırıntısı bir öncekini geçersiz kılabilir. Buna fiilen nasıl hazırlıklı olunabileceğini bilmiyorum ama manen bu kabulle başlamak önemli. Bir başka mesele de tasarımı bugünün tanımları üzerinden sınıflandıran ve bugünün tanımlarına girmeyenleri yok sayan mevcut literatürle, yani anakronizmle mücadele gereği.

İşte biraz da bu nedenle “işte budur” diyerek ortaya bir zaman çizelgesi koymak için henüz erkendi. Önce bu çok kapsamlı ve katmanlı çalışmanın yürütülmesi, sonra da bulguların birbiriyle nasıl konuştuğunun analiz edilmesi gerekiyordu. Ancak ondan sonra bir zaman çizelgesi yapmayı deneyebilirdik.

Bu proje, hata yapmayı ve tartışmaya açılmayı göze alan bir araştırma önerisi olarak tasarlandı. Çünkü yazımın gelişebilmesi için tartışmaya ihtiyaç vardı. Her şeyden evvel, bir şeyi değiştirebilmemiz için önce onun var olması gerekiyordu. Varolmaması en büyük eksiklikti.

Kronoloji föyleri buradan indirilebilir: https://bizinsanmiyiz.iksv.org/turkiye-tasarim-kronolojisi-deneme/